İKİ DİRHEM BİR ÇEKİRDEK


            Bu sıra İskender Pala’nın “İki Dirhem Bir Çekirdek” kitabıyla uyuyor, uyanıyorum.

 

            Dilimizdeki 99 deyimin doğuş hikâyesini bir araya getiren İki Dirhem Bir Çekirdek Kapı Yayınları arasında çıkmış olup XII+212 sayfadır.

 

            Kitaplığıma göz attım; deyim ve atasözleriyle ilgili neler var diye; Pala’nın kitabı dışında dört kitap daha gözüme ilişti:

 

            *Arif Hikmet Par’ın Örnekli Açıklamalı Atasözleri

 

            *Asım Bezirci’nin Deyimlerimizin Sözlüğü

 

            *Osman Çizmeciler’in Ünlü Deyimler ve Öyküleri

 

            *Millî Eğitim Bakanlığı-Millî Kütüphane Başkanlığı’nca hazırlanmış Türk Atasözleri ve Deyimleri; Cilt: I, II        

 

            Kitabın Sunuş yazısında Pala“İki ya da daha fazla kelimeden meydana gelen ve kelimelerin öz anlamları dışında bir anlam ifade eden söz gruplarına deyim denir. Eskiler buna tabir derlerdi.” diyor.

 

            “Abayı yakmak” tabiriyle başlattığı kitabını “Zerdeyle Zırva” açıklamasıyla bitiren yazar, burdan da anlaşılacağı üzere kitabında alfabetik bir sıra takip etmiş. Hangi deyimlere yer verilmiş diye merak edenler için alelusul şöyle bir göz gezdiriverelim:

 

            Afyonu patlamak

 

            Ağzına tükürmek

 

            Ağzından baklayı çıkarmak

 

            Ahfeş’in keçisi

 

            Ateş pahası

 

            Avucunu yalamak

 

            Bam teline basmak

 

            Cemaziyülevvelini bilmek

 

            Çizmeyi aşmak

 

            Dokuz doğurmak

 

            Fertiği çekmek

 

            Gözden sürmeyi çekmek

 

            Hapı yutmak

 

            Hoşafın yağı kesilmek

 

            Kabak başında patlamak

 

            Kös dinlemek

 

            Lâfla peynir gemisi yürütmek

 

            Maval okumak

 

            Mürekkep yalamak

 

            Püf noktası

 

            Sarı çizmeli Mehmet Ağa

 

            Toprağı bol olmak

 

            Yok devenin başı

 

            Yolunacak kaz…..

 

            Atasözü-deyim farklılığına dair İskender Pala’nın Sunuş yazısının bir yerinde dediklerine de gelin bir göz atalım isterseniz:

 

            “Atasözleri, genellikle uzun zamanların tecrübeleri sonucu ulaşılan doğruların veciz ifadesidir; oysa deyimler, genellikle bir öyküye, bir efsane veya vak’aya dayanır. Bazı kişilerle ilgili anılar ve hikâyeler, tarihten alınmış olaylar vs. deyimlerin ortaya çıkış nedenleri arasında ön sıraları paylaşırlar. Bu bakımdan deyimlerin kaynaklarını arayıp bulmak, oldukça meşakkatli bir iştir.”

 

            İskender Pala, tarihi ve edebiyatı hakkıyla bilen biri olması hasebiyle, kendi ifadesiyle bu meşakkatli işi, okuru tatmin edecek seviyede başarmasını da bilmiş. Yazımızı, onun, kitaba adını veren “İki dirhem bir çekirdek” deyiminin açıklaması ile bitirelim:

 

            “Giyim kuşamına özen göstermiş, şık ve süslü kıyafetleriyle dikkat çeken insanlar hakkında sık sık ‘iki dirhem bir çekirdek’ sözü kullanılır.

 

            Bu yakıştırma, ağırlık ölçüsü olarak okkanın kullanıldığı eski devirlerden kalmadır. Belki biliyorsunuz, bir okka, bugünkü ölçülerle 1283 gram tutar. Okkanın dört yüzde birine, dirhem adı verilir. (Şimdiki gram ile aynı birim olduğunu sanarak gram diyecek yerde dirhem denilmesi hatalıdır.) Dirhem, daha ziyade hassas teraziler için kullanılan bir ölçüdür. Ancak sarraflar, dirhemden daha hassas ölçümler için bir ağırlık birimi daha kullanırlar. Buna çekirdek denir ki toplam, 5 santigram karşılığıdır.

 

            Eski devirlerin en kıymetli parası olan bir Osmanlı altını, toplam iki dirhem ve bir çekirdek ağırlığa sahiptir. Bu durumda süslenmiş kimselere, ‘iki dirhem bir çekirdek’ yakıştırmasında bulunanlar, mecaz yoluyla onlara ‘altın’ demiş olurlar ki bizce pek zarif bir nüktedir.”

 

           Her daim, “iki dirhem bir çekirdek” zarafetinde olunuz efendim. 

YAZIYI PAYLAŞ!

YAZARIN SON 5 YAZISI
12Ekm
05Ekm
28Eyl
21Eyl

Bir Şüşnaz Akşamına Dair

14Eyl

Nejat Yılmaz ve Şiiri

  • Ana Sayfa
  • Günışığı Gazetesi web sitesi, BETA aşamasındadır. Çok yakında tüm özellikleri ile sitemizi kullanabileceksiniz. Beta sürümde sadece haber ve köşe yazıları gibi içerik modülleri aktif edilmiştir.